Ebikoikyo – Riddles

Ebikoikyo – Riddles in Bunyoro-Kitara

 

Riddles are a common feature of Bunyoro-Kitara intellectual and social life. At the time when there was no social networking websites like facebook, Instagram, twitter, video games, riddles were shared with children at home in the evenings after dinner, in schools during circle time, and during community events and celebrations.

Even up to today, riddles continue to have benefits to those who know and use them. Riddles entertain people and help them improve their intellectual humor. Riddles relax the brain, improve problem solving skills, riddles expand one’s vocabulary and increase one’s ability to understand the context. They also create opportunities for imagination.

When riddles are used, people have the chance to ask questions about the words they do not understand. Riddles are a teaching opportunity as people learn new vocabulary and things in the social setting. Riddles provide opportunities for parents to bond with their children.

Here are some of the common riddles in Bunyoro-Kitara. The narrator says Koikoi and the listener responds Rukwebe. Then the narrator says the *first part* of the riddle in the Koikoi column below and the listener gives the answer in the Rukwebe column. Now enjoy these riddles.

 

Koikoi

Response/Rukwebe

1 Afunyize Kalibota
2 Abalihanu nitukoraki nitukoikya/nitugana
3 Ajunjubaire Daudi Entale murubingo
4 Akagira deleyi Akabaale mu glass
5 Akainamya omukama Akabaale munkaito / Akahere mu rutege
6 Akakyo karungi kagwiire mumahwa
7 Akambugu bujaraja Akaina ka sente
8 Akasaija kagufu nikanula ebyenda munda yaako Akatunda
9 Akatabonwa Ihembe ly’embwa, Enkende ha bugara,
10 Akatahingurwa Enju erimu amarwa/akajagi ka hamuhanda
11 Akaturabamu Akanyampo k’omukaikuru
12 Akayera Nseeri Akafuro ha nyanja/ekitoonsa muruhiira
13 Akiiki Mangadaleena kokasemera Eriiso ly’enjoka
14 Asekesa amadanga Enkerembe
15 Asiiba yekwasire ha’makendu Ekikokopo
16 Aturuka mw’izooba agaruka mwitumbi Orwigi rw’enju
17 Baayata ensi abazimu Amananuunu g’ebittoke
18 Banyigata ba’nskwakura Akaro
19 Banziika ningamba banziikura ningamba Eharaiga omu mbiso
20 Banziika ningamba banziikura ningamba Ebisansa(Eharaiga) mu mbiso
21 Bumbuli magoma Omuhako gwentaama
22 Duuli taculira mukibira Omwana omunda
23 Egwa Ibanda tekya Enjura omu byoya by’entaama
24 Ekisweko ky’ekikere Amaizi
25 Enkinzo Nsorosozi
26 Enkwaanzi za Mukaisaza obwisoba tizisoborroka Esagama omu mata
27 Enkwanzi za’muka isaza obu’isoba tizi’soboroka Esagama omu’mata
28 Eziramutwaara tiziragarre Omugera gwamaizi
29 Gaali masano Enjoka kutemba omuti etakwatirire/Enkoko ekwiragura kubiika ihuli rikwera
30 Gema engata nkutwale bwalinga Ekirumbu ky’omuntu
31 Genda ifo osange akairu kagufu nikanigaso Orujoki
32 Genda nseeri ngende nseeri tusiike ekitacweeka Amara g’embogo
33 Genda nseri, ngende nseri, tusika akatalicweka Oruura rwe’mbogo
34 Guruguru masaaniko Amah embe g’entaama
35 Huura Akabaizi k’omukibira
36 Ifo aho nasigaho abaserukale Obukurra
37 Iso na nyoko ebitiiri bainganiza? Ekitembe n’ekitooke
38 Jugujugu makoora Oruhu rubisi kurugurukya orugo
39 Jwara nkusindike mukuzimu Akaro
40 Ka mahano ekisaru okwambuka ekindi Omwana kwisana muka’ise
41 Kadodoba atembere egali Akapimpina ha rukonzikonzi
42 Kagote tukaite Akanaga k’enjara/Akaro Mundiro
43 Kakuba gabaire macumu gakutwisire Enjura
44 Kakudu nakudura ikudu Akahuka  ha igufa
45 Kankuteere akatalikweeba Akahoro kaawe oyeraliize
46 Kasiga oburo bwenge buli iboga nagaruka nabusanga buli iboga. Obwoya bw’ente
47 Katera kacucura katoma iguru amazomba
48 Kitanga yange eyonkya egaramire Orubengo
49 Kolopa na kolopa Ekigere ky’ente haibaale
50 Kuba zabaire enjoka zakutumazire Ebibazi byenju
51 Kunu tikuli kurubata kudaliira Omunya harugoro /Akanyapimpina ha rubabi
52 Kwamwaija babiri, ondi yaburra ha Ekituuru omunju
53 Kyakunakuna nikiija ha’nyamirimo Ekinyabwoya
54 Kyatukanga baitu tikyatulya Akanyonyi ha’muhanda
55 Kyesamirire nikigonza kundya Ekiju kitarumu nyoko
56 Mau orame na Taata orame Oburo harugali
57 Nabinga akasoro kange kaaburra hanu Obisinde haibaale
58 Ndagurra busa tingira itima Ekijunjuuzi  harwakyo
59 Ndubata nigaba ebaruha Ebisusu by’ebikaka
60 Ngenda ninsikya ngaruka ninsikya Omukira gw’embwa
61 Ngenda nyenkya ngaruka rwebagyo Orwigi rw’enju
62 Ngenda tindora nyuma Omugera gwamaizi
63 Ngira abaana bange bunteezaho omu boona bacura Enkubebe
64 Ngira omwana wange agira amaguru maingi Ekigongorro
65 Ngira omwana wange ania mukikaro kimu Ekinia hamu/ Ekijuguta
66 Nhunhu Omuko nasaba omukubi
67 Nintemba ninsirimuka Amaarwa omuruseke
68 Nkabyaara omuti gwange, bagwoota amasanju Omusana
69 Nkagiita nagibohesa amaragaayo Ekiba ky’obunyansi
70 Nkahungura omuzigiso gwange gwayata amahuli gendiisa munaana Ekijumbutuko kyentale
71 Nkaleta enkulingo yange naginaga ha humugongo abaana baleka kuzaana Enjara
72 Nkalima iziba lyange tilyoma Enyindo z’embwa
73 Nkalima omusiri gwange kiki ekyabandize kulimamu omuhaanda Oruhara
74 Nkalima omusiri gwange tingurukya kataka lguru n’ensi
75 Nkarugirayo kimu tinkagarukayoga Akakoora k’omuti
76 Nkasiga oburo bwenge buli iboga nagaruka nabusanga buli iboga. Obwoya bw’ente
77 Nkatema omwigo gwange nalemwa kugugorra. Omuhanda gw’omubitooke
78 Nkazaara Abaana bange babiri omu myogya ondi timwogya, baitu atooga nuwe asemera. Ekitooke n’ekitembe
79 Nkazaara Abaana bange baikarra ekitebe kime Amatehe
80 Nkazaara abaana bange basatu omu obwaba ataroho tindya Amahiga
81 Nkazaara Abaana bange obunyija kubateera mbaterra hamu Abijonjoro by’ebisisi
82 Nkazara abaana bange mbajweka embugo zikutukura Engorogoro z’ebitooke
83 Nkazinisa nyoko obutengo bwamuragara Omuyaga omwisaansa/Eharaiga
84 Nkombeka enju yange egira enyomyo emu Akatuzi
85 Nkombeka enju yange egira omuti gumu Ekitonsa
86 Nkombeka enju yange emiryango yayo magana Ekibira
87 Nkombeka enju yange tiina mulyaango Ihuli
88 Nkombeke enjo yange, emiryango yayo Magana. Ekibira
89 Nkukwataho kake, baitu onkaguza bwangu Akasente mu’ngaro
90 Nkweserekeriire Omukaro kimuga
91 Nkweserekeriire Omukaro mukimuga
92 Nyina emikeke mingi baitu ndara ha’nsi Omwongo
93 Nyina enju yange nkooto, baitu ndara musonda Ekihonzi mu’riiso
94 Nyina omwana wange aina ebihere bike Ejaka
95 Obumba ningenda tindora nyuma Amaizi
96 Obunyinginya bw’omwiru Enfuuka
97 Ojwale nkutume okuzimu Entonge hamumiro
98 Oleega amaarwa totaaha Ensohera haibaagiro
99 Omuguha guboha amaizi Oburo
100 Omukaikuru agwire nobujajabali bwe Ebisansa ha kitooke
101 Omukama akantuma ekintalibona Ihembe ly’embwa
102 Omusiri gwange gwijwire abantu, baitu tinkarorahoga mukama Isamba ly’ebitooke
103 Oransanga na dali wange orankoraki Enjoka omukibindi
104 Pasikalama ekwasire hansi na haiguru Ebyoya haigosi
105 Piitta taguruka piita Empunu teguruka kisaaru
106 Puru na puru Akanyonyi mu mahwa
107 Serengeta dali Orugusuru hamaizi
108 Sii Sii Bulaaka Ekihoiholya harubabi
109 Silimuka ifo aho abaserukale baange bakunkwatire Obukurra
110 Silimuka ifo aho osange bahara baange baregere amabere Amapapali
111 Simba gi Embarabara haigosi
112 Sirimuka ifo aho osange abasirikale munaana baikalire muntebe emu Obukurra
113 Sirimuka ifo osange abajungu munaana baikalire muntebe emu Obukurra
114 Sirimuka ifo osange omuzimu gwaso gwasire itaka Ekitonsa
115 Soo nanyoko amatiri baingana ekitembe nekitokee
116 Tata abyamire baitu omulegu guli ha’heru Omujoli gwe’kicooli
117 Tema ekibira nkwoleke omuhanda Ekiswa ky’obutuzi
118 Terebu na terebu Obune harubabi/Omunya harugogo
119 Tikuli kurubata kunu kudalira Akahuka igufa
120 Tingira kinkusereka Bwaba najwara okutera amabega
121 Tundubata ndaalira Akanyapimpina ha rubabi
122 Twina engabu itajuna Amatu
123 Yema nseeri nynte nseeri tuhungurrengane Ebirundi by’omubwiga
124 Yemerra nseeri nyemerre nseeri tusike ngana ebikoba byeenda Ekihuro kyoburo
125 Yemerra nseri, nyemerre nseri,twetengana byedrooo we endemu mukibira
126 Zahanuka nyamirama Obwoya ha murundi
127 Zakuuka nizeera amaguru Ebiihiro by’engaaga
128 Zikooma Zaburwa ekiseenya Amahembe gente
129 Ziringiti maniori Kigwo ky’enkooko
130 Ziringiti na ziringiti Ekiteeko
Copyright 2026 Kitara Publishers, All rights reserved