Ebikoikyo – Riddles in Bunyoro-Kitara
Riddles are a common feature of Bunyoro-Kitara intellectual and social life. At the time when there was no social networking websites like facebook, Instagram, twitter, video games, riddles were shared with children at home in the evenings after dinner, in schools during circle time, and during community events and celebrations.
Even up to today, riddles continue to have benefits to those who know and use them. Riddles entertain people and help them improve their intellectual humor. Riddles relax the brain, improve problem solving skills, riddles expand one’s vocabulary and increase one’s ability to understand the context. They also create opportunities for imagination.
When riddles are used, people have the chance to ask questions about the words they do not understand. Riddles are a teaching opportunity as people learn new vocabulary and things in the social setting. Riddles provide opportunities for parents to bond with their children.
Here are some of the common riddles in Bunyoro-Kitara. The narrator says Koikoi and the listener responds Rukwebe. Then the narrator says the *first part* of the riddle in the Koikoi column below and the listener gives the answer in the Rukwebe column. Now enjoy these riddles.
Koikoi |
Response/Rukwebe |
|
| 1 | Afunyize Kalibota | |
| 2 | Abalihanu nitukoraki | nitukoikya/nitugana |
| 3 | Ajunjubaire Daudi | Entale murubingo |
| 4 | Akagira deleyi | Akabaale mu glass |
| 5 | Akainamya omukama | Akabaale munkaito / Akahere mu rutege |
| 6 | Akakyo karungi kagwiire mumahwa | |
| 7 | Akambugu bujaraja | Akaina ka sente |
| 8 | Akasaija kagufu nikanula ebyenda munda yaako | Akatunda |
| 9 | Akatabonwa | Ihembe ly’embwa, Enkende ha bugara, |
| 10 | Akatahingurwa | Enju erimu amarwa/akajagi ka hamuhanda |
| 11 | Akaturabamu | Akanyampo k’omukaikuru |
| 12 | Akayera Nseeri | Akafuro ha nyanja/ekitoonsa muruhiira |
| 13 | Akiiki Mangadaleena kokasemera | Eriiso ly’enjoka |
| 14 | Asekesa amadanga | Enkerembe |
| 15 | Asiiba yekwasire ha’makendu | Ekikokopo |
| 16 | Aturuka mw’izooba agaruka mwitumbi | Orwigi rw’enju |
| 17 | Baayata ensi abazimu | Amananuunu g’ebittoke |
| 18 | Banyigata ba’nskwakura | Akaro |
| 19 | Banziika ningamba banziikura ningamba | Eharaiga omu mbiso |
| 20 | Banziika ningamba banziikura ningamba | Ebisansa(Eharaiga) mu mbiso |
| 21 | Bumbuli magoma | Omuhako gwentaama |
| 22 | Duuli taculira mukibira | Omwana omunda |
| 23 | Egwa Ibanda tekya | Enjura omu byoya by’entaama |
| 24 | Ekisweko ky’ekikere | Amaizi |
| 25 | Enkinzo | Nsorosozi |
| 26 | Enkwaanzi za Mukaisaza obwisoba tizisoborroka | Esagama omu mata |
| 27 | Enkwanzi za’muka isaza obu’isoba tizi’soboroka | Esagama omu’mata |
| 28 | Eziramutwaara tiziragarre | Omugera gwamaizi |
| 29 | Gaali masano | Enjoka kutemba omuti etakwatirire/Enkoko ekwiragura kubiika ihuli rikwera |
| 30 | Gema engata nkutwale bwalinga | Ekirumbu ky’omuntu |
| 31 | Genda ifo osange akairu kagufu nikanigaso | Orujoki |
| 32 | Genda nseeri ngende nseeri tusiike ekitacweeka | Amara g’embogo |
| 33 | Genda nseri, ngende nseri, tusika akatalicweka | Oruura rwe’mbogo |
| 34 | Guruguru masaaniko | Amah embe g’entaama |
| 35 | Huura | Akabaizi k’omukibira |
| 36 | Ifo aho nasigaho abaserukale | Obukurra |
| 37 | Iso na nyoko ebitiiri bainganiza? | Ekitembe n’ekitooke |
| 38 | Jugujugu makoora | Oruhu rubisi kurugurukya orugo |
| 39 | Jwara nkusindike mukuzimu | Akaro |
| 40 | Ka mahano ekisaru okwambuka ekindi | Omwana kwisana muka’ise |
| 41 | Kadodoba atembere egali | Akapimpina ha rukonzikonzi |
| 42 | Kagote tukaite | Akanaga k’enjara/Akaro Mundiro |
| 43 | Kakuba gabaire macumu gakutwisire | Enjura |
| 44 | Kakudu nakudura ikudu | Akahuka ha igufa |
| 45 | Kankuteere akatalikweeba | Akahoro kaawe oyeraliize |
| 46 | Kasiga oburo bwenge buli iboga nagaruka nabusanga buli iboga. | Obwoya bw’ente |
| 47 | Katera kacucura katoma iguru amazomba | |
| 48 | Kitanga yange eyonkya egaramire | Orubengo |
| 49 | Kolopa na kolopa | Ekigere ky’ente haibaale |
| 50 | Kuba zabaire enjoka zakutumazire | Ebibazi byenju |
| 51 | Kunu tikuli kurubata kudaliira | Omunya harugoro /Akanyapimpina ha rubabi |
| 52 | Kwamwaija babiri, ondi yaburra ha | Ekituuru omunju |
| 53 | Kyakunakuna nikiija ha’nyamirimo | Ekinyabwoya |
| 54 | Kyatukanga baitu tikyatulya | Akanyonyi ha’muhanda |
| 55 | Kyesamirire nikigonza kundya | Ekiju kitarumu nyoko |
| 56 | Mau orame na Taata orame | Oburo harugali |
| 57 | Nabinga akasoro kange kaaburra hanu | Obisinde haibaale |
| 58 | Ndagurra busa tingira itima | Ekijunjuuzi harwakyo |
| 59 | Ndubata nigaba ebaruha | Ebisusu by’ebikaka |
| 60 | Ngenda ninsikya ngaruka ninsikya | Omukira gw’embwa |
| 61 | Ngenda nyenkya ngaruka rwebagyo | Orwigi rw’enju |
| 62 | Ngenda tindora nyuma | Omugera gwamaizi |
| 63 | Ngira abaana bange bunteezaho omu boona bacura | Enkubebe |
| 64 | Ngira omwana wange agira amaguru maingi | Ekigongorro |
| 65 | Ngira omwana wange ania mukikaro kimu | Ekinia hamu/ Ekijuguta |
| 66 | Nhunhu | Omuko nasaba omukubi |
| 67 | Nintemba ninsirimuka | Amaarwa omuruseke |
| 68 | Nkabyaara omuti gwange, bagwoota amasanju | Omusana |
| 69 | Nkagiita nagibohesa amaragaayo | Ekiba ky’obunyansi |
| 70 | Nkahungura omuzigiso gwange gwayata amahuli gendiisa munaana | Ekijumbutuko kyentale |
| 71 | Nkaleta enkulingo yange naginaga ha humugongo abaana baleka kuzaana | Enjara |
| 72 | Nkalima iziba lyange tilyoma | Enyindo z’embwa |
| 73 | Nkalima omusiri gwange kiki ekyabandize kulimamu omuhaanda | Oruhara |
| 74 | Nkalima omusiri gwange tingurukya kataka | lguru n’ensi |
| 75 | Nkarugirayo kimu tinkagarukayoga | Akakoora k’omuti |
| 76 | Nkasiga oburo bwenge buli iboga nagaruka nabusanga buli iboga. | Obwoya bw’ente |
| 77 | Nkatema omwigo gwange nalemwa kugugorra. | Omuhanda gw’omubitooke |
| 78 | Nkazaara Abaana bange babiri omu myogya ondi timwogya, baitu atooga nuwe asemera. | Ekitooke n’ekitembe |
| 79 | Nkazaara Abaana bange baikarra ekitebe kime | Amatehe |
| 80 | Nkazaara abaana bange basatu omu obwaba ataroho tindya | Amahiga |
| 81 | Nkazaara Abaana bange obunyija kubateera mbaterra hamu | Abijonjoro by’ebisisi |
| 82 | Nkazara abaana bange mbajweka embugo zikutukura | Engorogoro z’ebitooke |
| 83 | Nkazinisa nyoko obutengo bwamuragara | Omuyaga omwisaansa/Eharaiga |
| 84 | Nkombeka enju yange egira enyomyo emu | Akatuzi |
| 85 | Nkombeka enju yange egira omuti gumu | Ekitonsa |
| 86 | Nkombeka enju yange emiryango yayo magana | Ekibira |
| 87 | Nkombeka enju yange tiina mulyaango | Ihuli |
| 88 | Nkombeke enjo yange, emiryango yayo Magana. | Ekibira |
| 89 | Nkukwataho kake, baitu onkaguza bwangu | Akasente mu’ngaro |
| 90 | Nkweserekeriire | Omukaro kimuga |
| 91 | Nkweserekeriire | Omukaro mukimuga |
| 92 | Nyina emikeke mingi baitu ndara ha’nsi | Omwongo |
| 93 | Nyina enju yange nkooto, baitu ndara musonda | Ekihonzi mu’riiso |
| 94 | Nyina omwana wange aina ebihere bike | Ejaka |
| 95 | Obumba ningenda tindora nyuma | Amaizi |
| 96 | Obunyinginya bw’omwiru | Enfuuka |
| 97 | Ojwale nkutume okuzimu | Entonge hamumiro |
| 98 | Oleega amaarwa totaaha | Ensohera haibaagiro |
| 99 | Omuguha guboha amaizi | Oburo |
| 100 | Omukaikuru agwire nobujajabali bwe | Ebisansa ha kitooke |
| 101 | Omukama akantuma ekintalibona | Ihembe ly’embwa |
| 102 | Omusiri gwange gwijwire abantu, baitu tinkarorahoga mukama | Isamba ly’ebitooke |
| 103 | Oransanga na dali wange orankoraki | Enjoka omukibindi |
| 104 | Pasikalama ekwasire hansi na haiguru | Ebyoya haigosi |
| 105 | Piitta taguruka piita | Empunu teguruka kisaaru |
| 106 | Puru na puru | Akanyonyi mu mahwa |
| 107 | Serengeta dali | Orugusuru hamaizi |
| 108 | Sii Sii Bulaaka | Ekihoiholya harubabi |
| 109 | Silimuka ifo aho abaserukale baange bakunkwatire | Obukurra |
| 110 | Silimuka ifo aho osange bahara baange baregere amabere | Amapapali |
| 111 | Simba gi | Embarabara haigosi |
| 112 | Sirimuka ifo aho osange abasirikale munaana baikalire muntebe emu | Obukurra |
| 113 | Sirimuka ifo osange abajungu munaana baikalire muntebe emu | Obukurra |
| 114 | Sirimuka ifo osange omuzimu gwaso gwasire itaka | Ekitonsa |
| 115 | Soo nanyoko amatiri baingana | ekitembe nekitokee |
| 116 | Tata abyamire baitu omulegu guli ha’heru | Omujoli gwe’kicooli |
| 117 | Tema ekibira nkwoleke omuhanda | Ekiswa ky’obutuzi |
| 118 | Terebu na terebu | Obune harubabi/Omunya harugogo |
| 119 | Tikuli kurubata kunu kudalira | Akahuka igufa |
| 120 | Tingira kinkusereka | Bwaba najwara okutera amabega |
| 121 | Tundubata ndaalira | Akanyapimpina ha rubabi |
| 122 | Twina engabu itajuna | Amatu |
| 123 | Yema nseeri nynte nseeri tuhungurrengane | Ebirundi by’omubwiga |
| 124 | Yemerra nseeri nyemerre nseeri tusike ngana ebikoba byeenda | Ekihuro kyoburo |
| 125 | Yemerra nseri, nyemerre nseri,twetengana byedrooo we | endemu mukibira |
| 126 | Zahanuka nyamirama | Obwoya ha murundi |
| 127 | Zakuuka nizeera amaguru | Ebiihiro by’engaaga |
| 128 | Zikooma Zaburwa ekiseenya | Amahembe gente |
| 129 | Ziringiti maniori | Kigwo ky’enkooko |
| 130 | Ziringiti na ziringiti | Ekiteeko |